Deireadh ciúin

Ní ábhar ró-shuimiúil é cúrsaí pholaitíochta an lae. Uair amháin, nach bhfuil ró fhada siar, ba é tús an lae am speisialta domsa. Caife i mo lámh, an nuachtán (nó Ipad) os mo chomhair ar an mbord, radharc deas romham trí fhuinneog na cistine.......seal a chaitheamh ag léamh faoi chúrsaí reatha roimh tús an lae oibre....... Braithim anois gurb iad na focal "Fadó, fadó...." atá oiriúnach agus mé ag smaoineamh ar an tréimhse thaitneamhach sin....anois bíonn díomá orm beagnach gach maidin ag féachaint ar cinn-línte an lae! Cnaipí a thomhais, masla cainte a thabhairt......srl. srl.  Is léir go bhfuil an domhan mór ina phraiseach, an iomarca gáifeachais lá tar éis lae, níl tús ná deireadh leis. 

Tá an domhan beag i bhfad níos tábhachtaí ach faraor níl gach rud i gceart anseo faoi láthair ach an oiread. Tá mo chait Banba agus Púca ag éirí sean, níl dul as. Tá siad breis agus ceithre bliana déag d'aois anois, ón ál céanna a thángadar, deirfiúr agus deartháir atá iontu. Tá Púca ina fhear scafánta fós ach tá galar na seanaoise ag teacht ar Bhanba bocht, ní oibríonn a fhaireog thíoróideach i gceart níos mó. Bíonn ocras agus tart i gcónaí uirthi ach bíonn sí ag cailliúint meáchan mí tar éis míosa ag an am céanna, ní bhíonn sí compordach - i gcónaí gnóthach. Cuireann an galar seo brú ar a duáin agus ar a croí. Níor oibrigh an gnáth-leigheas ar chor ar bith - (Chuir an leigheas a fuair mé anuraidh tinneas ar a bolg agus de dheasca sin níl inti anois ach cúig phunt mheáchain.) Tá sí chomh beag agus tanaí anois go cheapfá nach bhfuil inti ach piscín, an créatúr. Chuireas tús le leigheas nua an tseachtain seo, feicfimid taobh istigh coicíse an oibríonn sé. Bíonn orm an leigheas a chuimilt taobh istigh dá cluas sa mhaidin agus arís san oíche gach lá, téann sé díreach trí craiceann a cluasa in ionad trí a bolg. Deirtear liom nach bhfuil an córas seo chomh h-éifeachtach le h-é a shlogadh siar ach ní dóigh liom go bhfuil an tarna suíochán sa bhuaile agam do Bhanba bocht, seans maith go bhfuil a rás beagnach rite aici tá a fhios agam, ach tabharfaidh mé seans dí laethanta compordacha a bheith aici ag an deireadh, gan a bheith cráite leis an ocras agus leis an tart, agus sílim go bhfuil tairbhe an leighis le feiscint cheana féin, bhí lá breá ciúin aici, cosúil liom féin. 

Song of Granite (Granite, ábhar crua, láidir, buanseasmhach.)

Bhí an scannán seo ar siúl anseo i Nua Eabhrac le déanaí. Seo é an cur síos faoi in IMDb "Acclaimed filmmaker Pat Collins brings the dramatic life story of legendary seannós singer Joe Heaney to the screen in THE SONG IN GRANITE, an audacious exploration of the man and his music. With an approach that marries traditional narrative episodes with documentary footage, the film will celebrate the music Joe Heaney created while painting an unflinching portrait of Heaney, the man."

Ní aontaím go hiomlán leis an gcur síos thuas, ní lia duine ná tuairim ar ndóigh. Scannán iontach atá ann, ach dar liom ní bhaineann sé le saol Joe Heaney ach lena anam agus le hanam an thraidisiúin Sean Nós, go háirithe leis an tslí inar bhíodar fite fuaite le chéile óna bhreith go lá a bháis. 

Chonaiceamar cineál breithe le teacht an garsún óna shaol aerach neamhbhuartha agus é ag spaisteoireacht leis féin timpeall a cheantar, trí dhorchadas an tí go dtí an solas a bhí i ndán do, solas an cheoil i mbaclainn a mhuintir. Tús tuisceana sa leid óg. Díol spéise atá sa radharc sin, feic thuas, eachtrannach i lár muintir na háite ag déanamh taifid, ag iarraidh ceol na tíre, nó anam chosmhuintir na tíre a choimeád beo. 

Faraor, mar is eol do chách bhí ar Heaney imeacht óna áit dúchas sin agus thug sé an ceol leis, ceol na n-éan, ceol na sruthanna, ceol na gaoithe - fuaimeanna a thírdhreacha. Chonacthas finéid óna shaol as sin amach sa scannán, fad is a bhí sé lonnaithe in áiteanna difriúla. Deirim "lonnaithe" in ionad "ina chónaí", ní dóigh liom go raibh sé riamh aige baile arís. Níor mhair an áit sin ní ba mhó, ach amháin ina anam féin.   

Is fiú an scannán seo a fheiscint má bhíonn suim agat in amhránaíocht ar an sean nós, i dtírdhreach na hÉireann nó in anamacha na n-imirceach. Bhí  Colm Seoige agus Micheál Ó Chonfhaola ar fheabhas ar fad agus an lucht féachana faoi draíocht acu aon uair a bhíodar ag amhránaíocht.
Níl mórán caint le cloisteáil sa scannán, ní gá, léirítear an scéal gan an iomarca focal, agus ní gá an teanga a bheith agat ach an oiread, mar bíonn fotheidil ann. Sin ráite - bhí sé an-deas Gaeilge bhinn a chloisteáil ar an scáileán mór i Nua Eabhrac agus ón lucht féachana chomh maith agus sinn go léir ag imeacht ón amharclann tar éis na tréimhse giorra sin a chaitheamh le chéile lenár méiríní sínte amach ónar n-anamacha ag iarraidh..... aga aige baile, b'fhéidir?   

An bhfuil an mothúchán seo ag lucht féachana in Éirinn? Bíonn ana chuid bainte amach agus caillte ag an am céanna.

Idir Bheirt Bhullaí?

Is léir nach bhfuil cosán glan ós comhair rialtas na tíre seo le ceannaireacht an lae. Is iomaí dris chosáin atá déanta acu féin in aghaidh dul chun cinn an daonra uile.  Cheap mé ar dtús gurb í a bpríomhaidhm ná stop a chur ar gach éacht oibre a ndearna an tUachtarán Obama; ag cur ceal ar chomhaontuithe difriúla a mbaineann le truailliú tionsclaíoch, cosaint tomhaltóirí, rialú inimirce, agus ag deireadh na míosa seo beidh ionsaí eile ar a Acht Chúram Sláinte. Tá cuma níos measa ar a bpróiseas cinnteoireachta anois, 'sé sin ar ndóigh an gaol idir Tuaisceart na Cóiré agus Stáit Aontaithe Mheiriceá (SAM). Cheapfá go bhfuil ár rialtas ar bior le trioblóid a chothú idir na tíortha le geáitsí ár n-uachtaráin an tseachtain seo chaite ag cruinniú na Náisiún Aontaithe anseo i Nua Eabhrac. Tagann stair san áireamh agus níl SAM gan locht i stair na Cóiré...ní fheadar an bhfuil eolas na staire ag ár n-uachtarán ar chor ar bith is oth liom a rá.  Téann na trioblóidí i bhfad siar ach ní mór féachaint thar n-ais píosa ar réim Harry S. Truman (ba é a lig na buamaí adamhacha anuas ar an Seapan.)  Bhí SAM i mbarr a réim ag deireadh an dara cogadh domhanda, slánaitheoir an domhain mar a déarfá, agus thosaigh fríth-chumannachas ag fás go tapa beagnach ar an bpointe. Ba léir go raibh suim ag an tSín i dTuaisceart na Cóiré ag an am sin agus faoi stiúir Truman rinne SAM iarracht stop a chur le spré an chumannachais ón tSín sa Chóiré, agus toradh an  scéil?  - Loitigh SAM na Cóiré i seach-chogadh... cogadh i gcoinne na Síne ach lonnaithe sa Chóiré. Ní nuacht í seo, is stair í, stair atá taobh thiar ceist na Cóiré inniu. Fágadh an Chóiré i bhfíor praiseach, agus deich mbliana dár gcionn bhí gorta mór ansin, bhí gorta mór eile ansin sna 90í. Fuaireadar cabhair ón tSín ó am go ham ó thréimhse an chogaidh - ach ó 1950 i leith is é SAM an namhad is mó i mbéal na ndaoine trí fhabhalscéalta na Cóiré, ní nach ionadh, fíric a chabhraígh Cathaoirleach Kim Jong-un le bailiú gléas troda le fada anuas,  agus faoi láthair fad is a bhíonn sé agus Uachtarán Trump ag tabhairt masla dá chéile. An ngasúir scoile an bheirt seo agus an domhan féin mar chlós súgartha acu agus cé hiad a íocfaidh as a gcuid geáitsí?

American Conference for Irish Studies. Leabhar Taighde na Bliana.

Ar dtús ba mhaith leis an gcoiste Brendan Kane, Ollscoil Connecticut, Caoimhín Scannell, Ollscoil Saint Louis, agus mé féin ár mbuíochas a ghabháil le hÉamonn Wall, Ollamh an Bhéarla ag Ollscoil Missouri as a chuid tacaíochta le hurraíocht a chur ar fáil don gradam tábhachtach seo ó 2016 go 2020.

Hilary Mhic Suibhne, Ionadaí na Gaeilge
ACIS Comhdháil Náisiúnta. Ollscoil Missouri, Kansas City. MO

1 Aibreáin 2017

______________________________________________
ACIS Duais 2017
Leabhar Taighde na Bliana

An Ghaeilge i Maigh Nuad by Seán Ó hÉanacháin.
Published by Cló Iar-Chonnacht (2016)

287 pages.  12 Euro.
_____________________________________________________

"Is saothar úr é seo - saothar stair-chróineolaíoch agus saothar litríochta atá ann, a dhéanann plé ar dhá chéad bliain maidir le Maigh Nuad agus an Ghaeilge" Lch 10.

Déanann an leabhar seo cíoradh agus scagadh ar áit na Gaeilge i gColáiste agus ina dhiaidh sin, in Ollscoil, Mhaigh Nuad ó bunaíodh é sa bhliain 1795.
Ar dtús pléitear tacaíocht na cléire don Ghaeilge sna coláistí san Eoraip ó aimsir Sheathrúin Chéitinn. Ansin pléitear réanna diúltacha nuair a bhí dímheas agus cúng-aigeantacht i réim maidir leis an teanga go dtí beagnach deireadh an naoú haoise déag.  Ceapadh Eoghain Uí Ghramhnaigh sa phost mar Cathaoir na Gaeilge in 1891, post a fágadh folamh ó 1876. Ach d'ainneoin tús na hathbheochana in Éirinn,  níor lean scéal na Gaeilge i Maigh Nuad gan trioblóidí; ní i gcónaí a bhí díograiseoirí i gceannas gnó!  Déantar cur síos agus anailís sa leabhar seo ar shaol agus shaothar scoláirí mór le rá mar Eoghan Ó Ghramhnaigh, Mícheál Ó hIcí, Breandán Ó Doibhlin, Pól Breathnach, Tomás Ó Fiaich agus Pádraig Ó Fiannachta. 
Ba iad na sagairt a chuir an Ghaeilge chun cinn ó bhunú an Stáit, dar leis an údar, nuair nach raibh mórán suime ag na húdaráis inti.

Cinneadh:

Cé go bhfuil clú agus cáil ar Ollscoil Maigh Nuad mar fhoinse theagaisc agus thaighde na Gaeilge le fada anuas, mar aon le forbairtí i múineadh na Gaeilge in Ionad na dTeangacha ansin, níl mórán eolais le fáil go dtí anois faoi na sagairt ar leith taobh thiar tús an scéil agus na deacrachtaí a bhí ag chuid acu fréamhacha doimhne na Gaeilge a chur san ollscoil. Tá sé in am do lucht na Gaeilge saothar na bhfear seo a aithint agus ligeann an leabhar seo seans luach a gcuid oibre agus a gcuspóirí uaisle a thuiscint i gceart. Brendan Kane, University of Connecticut
Hilary Mhic Suibhne, New York University
Kevin Scannell, Saint Louis University

________________________________________________________

The members of the Irish language book award committee, Brendan Kane, (University of Connecticut) Kevin Scannell, (Saint Louis University) and I would like to thank Professor Éamonn Wall, Smurfit-Stone Professor of Irish Studies and Professor of English at the University of Missourí, St Louis for sponsoring the ACIS Irish Language Research Book Award 2016 until 2020 inclusive.                                      
Hilary Mhic Suibhne, Ionadaí na Gaeilge
ACIS Comhdháil Náisiúnta.Ollscoil Missouri, Kansas City. MO
1 Aibreáin 2017
_________________________________________________________

ACIS Duais 2017
Leabhar Taighde na Bliana

An Ghaeilge i Maigh Nuad by Seán Ó hÉanacháin.
Published by Cló Iar-Chonnacht (2016)

287 pages.  12 Euro.
_________________________________________________________

"This is a fresh approach, a chronological, literary work which discusses the two-hundred-year relationship of priests at the National University of Ireland, Maynooth, with the Irish language." Pg 10

This book examines the place of the Irish language in Maynooth College, established in 1795, later known as Maynooth University. Initially the book discusses the role of the Irish language in the lives of clergy studying in European Colleges during the time of Geoffrey Keating. Periods of negativity, disrespect and narrow mindedness came to the fore within the university regarding the language in the early nineteenth century. This continued to almost the end of the century until the appointment of Eoghan Ó Ghramhnaigh to the Chair of Irish Language, a seat which had been left vacant for over fifteen years. But despite the launch of the language revival in Ireland the story of the language within Maynooth is not without troubles; unfortunately those in charge were not always the most enthusiastic! This book examines the life and work of the most dedicated scholars and teachers of Irish in the university. Eoghan Ó Ghramhnaigh, Mícheál Ó hIcí, Breandán Ó Doibhlin, Pól Breathnach, Tomás Ó Fiaich agus Pádraig Ó Fiannachta.  Since the establishment of the state, according to the author, it was the clergy who worked for the advancement and development of the language, when the authorities showed little interest.

Decision:

Although Maynooth University is well known for many years for its exemplary teaching and research in Irish, and latterly for the developments at The Language Centre, there has been little information until now regarding particular priests who lead the way in Irish language scholarship at this institution notwithstanding the difficulties which some encountered in setting those language roots. It is time to recognize the work of these men and this book illustrates the breadth of their work and their noble aspirations.

Brendan Kane, University of Connecticut
Hilary Mhic Suibhne, New York University
Kevin Scannell, Saint Louis University

Seoladh: Tost agus Allagar le hAilbhe Ní Ghearbhuigh

Fuaireas cuireadh ó Thomas hIde an leabhar a sheoladh anuraidh ar an 18 Feabhra 2016 sa Graduate Center of the City University of New York 365 5th Ave, New York, NY

Seo thíos an aiste ghearr a scríobh mé faoin mbailiúchán.

Tost agus Allagar Coiscéim (2016)
le hAilbhe Ní Ghearbhuigh    

   

            

Nach iontach an ócáid í, seoladh leabhar Gaeilge i Nua Eabhrac, agus ní hamháin leabhar Gaeilge ach leabhar filíochta. Ní tharlaíonn ócáid mar seo ró mhinic anseo agus ba mhór agam an deis a bheith páirteach.

Tá sean aithne ag lucht na Gaeilge i gCathair Nua Eabhrac ar an gCiarraíoch, Ailbhe Ní Ghearbhuigh. Chaith sí bliain inár measc naoi mbliana ó shin buí le Fulbright. Bhí sí i lár saol na teanga an tréimhse sin anseo i gcathair Nua Eabhrac. Tháinig sí mar mhúinteoir sinsir chuig imeachtaí na Gaeilge le Daltaí na Gaeilge chomh maith, mar sin tá líon mór cairde aici anseo.

 Foilsíodh a céad chnuasach filíochta Péacadh i 2008 tar éis dí imeacht abhaile ó Nua Eabhrac. Bhí áthas orainn go léir ar a son. Tháinig sí thar n-ais in ár measc ar chuairt agus bhí spraoi arís againn le chéile ag seoladh an leabhair sin in Iona College, New Rochelle ag ceiliúradh na Gaeilge ansin. Ní raibh ionadh orainn gur éirigh léi le Péacadh mar ba léir ón tús gur duine thar a bheith éirimiúil atá inti - aithníodh óna céad chnuasach san gur guth úr, ciúin, láidir a bhí tagtha chun solais.

Nuair a féachann sí feiceann sí, nuair a éisteann sí chloiseann sí..... agus má leagann sí ladhar a smaointe ar rud ar bith, mothaíonn sí. 

Bhíomar go léir ag tnúth mar sin ar leabhar eile uaithi agus anois tá sé againn. Tost agus Allagar.

Ar dtús féachaimid ar an teideal féin, Tost agus Allagar.  Eascraíonn ceisteanna spéisiúil fiú ó theideal an leabhar seo: Cheapfaí b'fhéidir go mbeadh na coincheapa sin i gcodarsnacht le chéile nó go mbeadh bearna ollmhór eatarthu, ach tá sé soiléir ón mbailiúchán seo go n-oibríonn tost agus allagar le chéile agus óna chéile i bhfoirmeacha cumarsáide bunúsacha.  Cad faoin spás eatarthu agus conas an spás seo a líonadh? An labhraíonn gach fhuaim linn?  An gcloisfimid teachtaireachtaí ó na fuaimeanna uile in ár dtimpeallacht? An bhfuil difríocht idir torann, gleo agus ceol? An teangacha iad siúd go léir, nó an teangacha iad ar chor ar bith muna labhraíonn siad linn?

Sa bhailiúchán seo is ceisteanna cumarsáide atá á gcíoradh ag an bhfile, cumarsáid a tharlaíonn i slite difriúla - cuid acu a bhfuil do-aitheanta don domhan mór. Tosaíonn an cnusach le dán darb ainm "Babel", tá an dán bunaithe ar an túr Bháibíl féin as a dtagann teangacha uile na cruinne sa sean-Tiomna. Is íomhá bhunúsach í seo a spreagann ceist: an féidir cumarsáid a dhéanamh má bhíonn comórtas agus coimhlint-chatha ann? An mba choir, nó an ndéanfadh sé maitheas dul thar n-ais go dtí an tosach chun fadhbanna an saol chomhaimseartha a réiteach mar a tharla sa sean scéal?
Agus má smaoinítear ar fhuaimeanna difriúla mar theangacha an osclaítear doirse tuisceana os ár gcomhair nó an bhfuil seans ann go mbeimid caillte go hiomlán sa chlabaireacht?

Leanann an bailiúchán ar aghaidh le modhanna cumarsáide difriúla timpeall na cruinne a iniúchadh; caint na n-ainmhithe, cur i gcás éanlaith na spéire, na beacha ina mBeachaire, mic tíre, con-riocht agus rosualt fiú.

Ansin díríonn Ailbhe ár n-aire chuig cumarsáid sainiúil ag dreamanna áirithe, modhanna atá at titim i léig nó imithe go deo anois, mar shampla cumarsáid spéisiúil na fineBhascaigh i ndeisceart na bhFraince, darb ainm irrintzina - sin cineál screada, scréiche nó béice a dheineadh idir na haoirí.
Agus modh cumarsáide idir aoirí sa bhFrainc fadó a bhí in úsáid acu chun na Giúdaig a chomeád slán ó na Naitsithe,  slí a lig dóibh teacht slán ar teorainn na Spáinne. Teanga feadaíola a bhí ann nach maireann anois ach i gcuimhne na ndaoine. 

Cloisimid ansin uaithi píosa faoi drumadóireacht sa Chongó a bhí i réim roimh theach an fónphóca.

Agus cad faoi modhanna cumarsáide gan fhuaim ar chor ar bith - teangacha gan fhocail, cineálacha chód cumarsáide, idir deirfiúracha cuir i gcás, nó idir daoine ar leith eile le mór-thuiscint acu ar a chéile. Cad faoi an tslí ina labhraíonn an chorp i gcaidreamh daonna, go háirithe i gcásanna lánúin. Tá bua ar leith ag an bhfile seo mionscrúdú a dhéanamh ar cheo an ghrá mar bhrat a dhéanann oileán de lánúin in uairibh, agus iad gan chíos cás na cathú orthu féin.

Feictear féith grinn an fhile ag spléachadh anseo is ansiúd i ndánta chomh maith mar eiseamláir: "Manach Eile agus a Chat" (lch 29) a chuireann ár gcara Pangur bán i gcuimhne dúinn, súil eile ar saol scríobhaí fadó -  agus an dán gearr "Insha'Alla" a imríonn le friotal agus íomhá. (lch 36)

Tá dánta anseo atá i bhfad níos dáiríre ná mar a cheapfá óna theidil chomh maith, díol spéise atá iontu siúd, déanaimid gáire b'fhéidir ar dtús agus sinn ag léamh "Gaeilgeoir Deireanach Bhaile Átha Cliath" - feicimid an greann. Tá an rialtas tar éis an deireadh a chur leis an nGaeilge a bhí ag fáil bháis le tamall. Aithnímid áthas an reacaire mar tháinig sí slán as an ionsaí, ach anois tá frustrachas agus meath-mhisnigh uirthi mar tá sí fágtha ina haonar in iarsmallan ag iarraidh labhairt le duine ar bith a thagadh ina treo agus cumas na Gaeilge acu. Ach an teachtaireacht is tabhachtaí atá ann dar liom ná nach raibh mórán Gaeilge ag an reacaire seo riamh, i ngan fhios dí féin. Le bheith macánta ba chuma léi an teanga, bhí suim aici a bheith ar TG4 sin an méad. Anois bíonn sí ag spalpadh a GaeilgePhigin dí féin.

Ní dhéanann Ailbhe dearmad ár n-aire a dhíriú chuig an folús a thagann in ár saolta nuair a imíonn guth áirithe go deo uainn - nuair is fearrde torann allagair ná tost.

Sa dán simplí i ndilchuimhne ar Mhuiris Ó Meara cur i gcás:

Sciobadh uainn do ghuth piachánach

is fágadh an tost i d'áit

Ghéill an t-amhránaí don gciúnas;

Balbhaíodh cách

Cad é an gaol idir tost agus an bodhrán?  Sa dán 'Scéala ón Oirthear" feicimid gur fágadh ina bhodhrán é fear an tigh solais de dheasca ganntanas chomhrá agus cuideachta  - an é sin le rá go bhfuil gaol idir cumas éisteachta agus cumas cainte, nó b’fhéidir cumas cumarsáide? Ní féidir cumarsáid a dhéanamh gan éisteacht agus tuiscint, seachas sin blether atá ann.

Smaoineamh a tháinig chugamsa agus mé ag léamh trí na dánta seo ná fadhbanna an leath-bhodhráin nó fadhbanna an bodhráin úire le húsáid gléas áis-éisteachta don chéad uair. Tá aithne againn go léir ar an gcréatúr seo, agus seans go mbeidh cuid mhaith againn san aicme sin amach anseo. Faightear an gléas (áis-éisteachta) chun an té a chóiméad i dteagmháil le glórtha an tsaoil, ach má fhantar ródhéanach roimh an áis a fháil bíonn sé thar a bheith deacair teacht thar n-ais ó shólás agus compord an leath-chiúnais. (Sílim go bhfuil dán ag péacadh ionam féin anois - grma a Ailbhe!)

Ach cad é cuspóir filíochta nó aon cineál litríochta ach sinn a chur ag smaoineamh, ag iniúcha agus ag iarraidh teacht ar radhairc úra ar an saol.

I bhfocal Nuala Ní Dhomhnaill: “ Is leabhar iontach é seo. Labhrann intleacht chomh gear agus chomh gléineach tríd síos gur cúis bróid dom é gur i nGaeilge a labhrann sí. An tuiscint atá ann ar chás an duine, ar chomh deacair is atá sé teanga a chur ar eispéireas an chine, gan trachtar an duine aonair… Tá an fhírinne shearbh again anseo, ach mar a thug Emily Dickinson comhairle dúinn fadó, í ar sceabhadh.”
Agus cuir Mairín Nic Eoin deireadh iontach ar bhrollach an leabhair seo agus ba mhaith liom an píosa san a roinnt libh:

"Tá lón machnaimh agus féasta filíochta sa chnuasach álainn seo, ní hamháin go léiríonn na dánta samhlaíocht agus éirim thar an gcoitiantacht, ach bainfidh léiritheoirí pléisiúr as cuimse, as an bhfriotal ceolmhair agus as na híomhánna beoga a chuirtear ag rince os ár gcomhair iontu."

Mar sin, a chairde,
Bígí ag léamh.
Bígí ag smaoineamh.
Bígí ag ceannach!

Gradam: Leabhar Taighde na Bliana 2016

An Chomhdháil Mheiriceánach do Léann na hÉireann - Comhdháil Náisiúnta

 

Seo thíos an t-adhmholadh a thug mé ag an gcomhdháil náisiúnta in ollscoil Notre Dame, Dé hAoine seo chaite. Bígí ag léamh a chairde!

"Ar dtús ba mhaith leis an gcoiste Brendan Kane, Ollscoil Connecticut, Caoimhín Scannell, Ollscoil Saint Louis, agus mé féin ár mbuíochas a ghabháil le hÉamonn Wall, Ollamh an Bhéarla ag Ollscoil Missouri as a chuid tacaíochta le hurraíocht a chur ar fáil don gradam bliantúil tábhachtach seo, go dtí 2020.

Tá áthas ar an gcoiste gradam 2016 a bhronnadh ar Chormac Ó Comhraí i mbliana, de bharr a leabhar Sa Bhearna Bhaoil, Gaillimh 1913 -1923, foilsithe ag Cló Iar-Chonnacht (2015). 412 leathanaigh.

Ba thréimhse corraithe na blianta ó 1913 go 1923 do mhuintir na Gaillimhe idir chathair agus chontae. Tharla athruithe ar shaol polaitiúil, eacnamaíoch agus sóisialta an cheantair díreach mar a tharla timpeall na tíre sa thréimhse céanna. Tháinig meath ar an bPáirtí Dúchais agus fágadh spás ansin d’fhorbairt Shinn Féin agus an IRA. Chuir Éirí Amach na Cásca, Cogadh na Saoirse agus Cogadh Cathartha athruithe eile ar an réigiún de réir a chéile. Cíortar sa leabhar seo an tslí ina ndeachaigh na hathruithe seo i bhfeidhm ar mhuintir na Gaillimhe; an dream a thacaigh leo agus iad a chuir ina n-aghaidh agus, cuirtear príomhcharachtair na coimhlintí ar gach taobh inár láthair.

Tharraing an t-údar ar réimse leathan foinsí; leabhair, cáipéisí atá foilsithe agus foinsí neamhfhoilsithe chomh maith, béaloideas agus scéalta príobháideacha a fuair sé trí agallaimh ó bhun go barr an chontae. In ainneoin comhairle a fuair sé d’éirigh go maith leis an ábhar seo a cíoradh le gaolta an dreama a bhí páirteach in imeachtaí na tréimhsí trioblóideacha sin.

Baineann an chéad chuid den leabhair leis an gcomhthéacs agus le hÉirí Amach na Cásca, baineann an tarna chuid leis an réabhlóid pholaitiúil agus le fás Shinn Féin, pléann an tríú cuid le príomhimeachtaí a bhain le Cogadh na Saoirse i nGaillimh agus pléitear an Cogadh Cathartha ag an deireadh.

Ní theipeann an leabhar scéalta na tréimhse seo a thabhairt dúinn díreach ó phobal na Gaillimhe, pé chúlra a bhí acu. Tá fonótaí iontacha ar fáil agus bailiúchán ghrianghraf den scoth sa lár. Scríobh an t-údar ón tús sa Ghaeilge, agus mar a luaigh sé is le muintir dheisceart Chonamara an stair seo, mar sin ba chóir dó an leabhar a bheith scríofa ina dteanga féin, ‘sé sin ár dteanga. Comhghairdeas leat arís a Chormaic. " 

-------------------------------------------------

Mícheál Ó Chonghaile ag ghlacadh an gradam mar ionadaí an údair, Cormac Ó Comhraí

-------------------------------------------------

Hilary Mhic Suibhne
Ionadaí na Gaeilge
An Chomhdháil Mheiriceánach do Léann na hÉireann
American Conference for Irish Studies
Ollscoil Notre Dame
1 Aibreáin 2016

Báid an Bháis ag Seoltóireacht Arís

Chonaic mé an dealbh seo i músaem an Ghórta Mhóir in Ollscoil Quinnipiac bliain go leith ó shin. Ní cuimhin liom ainm an dealbhóra, b'fhéidir John Behan? ach gheobhaidh mé é agus cuirfidh mé anseo é amach anseo. Nochtann an dealbh an tslí ina gcoimeádtar na glúin trioblóidí a sinsir iontu, fad is ar éigean atá siad ag bogadh ar aghaidh.

Imíonn an t-am ach fágann sé a lorg i slite difriúla. Braitear go gcoimeádann sé ár rúnda ach ní i gcónaí -  ba mhinic a cheaptar nach mbíonn a loirg le feiscint ach muna bhfuil is amhlaidh a bhíonn siad ann, ina mbealaí inmheánacha, mar lorg dóite nó tatú ar chraiceann atá clúdaithe.  Aithnítear é seo - ach ní i gcónaí a thuigtear; is cuid dár n-oidhreacht iad fulaingthe ár sinsir. B'fhearr linn dearmad a dhéanamh, b'fhearr linn gan labhairt fúthu, b'fhearr linn go n-imeoidís san aer. Ach iompaítear linn lorg a streachailte i ngan fhios dúinn féin.

Cloistear scéalta gach ré lá faoi na Siriaigh agus iad ag bogadh ó thuaidh gan faic óna dtír dúchas. Tugtar "imircigh" orthu in ionad "dídeanaithe" faoi mar a tugadh "imircigh" ar na hÉireannaigh i lár an naoú haois déag. Sainmhínítear "dídeanaí" dar liom ná duine a theitheann óna thír féin de dheasca cogaidh, géarleanúna, ocrais nó tubaiste. Bíonn báid an bháis ag seoltóireacht arís.
Nach dídeanaithe iad siúd?

Google Anseo, Google Ansin

Táim ag éirí míshásta le Google: Google anseo, Google ansin. Google gach áit. Fiú an suíomh seo - is le Google an comhlacht Blogspot le tamaillín anois, rinneadar iarracht Blogspot agus Google + a chur le chéile agus thit an tóin as an tsaoil, i mo chás ar aon nós, agus feicim go bhfuil scríbhneoirí eile a bhí ar Blogspot tar éis éirí as de dheasca na deacrachtaí go léir. Bhí sé beagnach dodhéanta domsa nóta a chur suas ar an mblag seo le breis agus bliain anuas! Bhí fadhbanna agam ann le síniú isteach i gcónaí agus nuair a bhí na fadhbanna sin réitithe agam ansin chaill mé teagmháil le cairde trí Google Voice, agus bhí Google Hangouts trína chéile ...osna....Bhí an tsá gránach agam de! Tarlaíonn cac mar seo go minic nuair a bhíonn comhlachtaí móra i gcónaí ag iarraidh cumaisc a dhéanamh le bogearraí ó fhoinsí éagsúla. 

Tá athruithe le déanamh agam anseo, smaointí nua agam faoin suíomh seo.....agus beidh mé sásta le Google arís nuair a bheidh gach rud i bhfeidhm i gceart arís, déarfainn. An éiríonn aon duine eile bréan agus leamh de na comhlachtaí móra?

Fáilte ar ais a chara dhil.

Tháinig an ghrian thar n-ais go Nua Eabhrac inné tar éis saoire rófhada sa leathchruinne ó dheas. Chaitheas leath an lae taobh amuigh agus í ag spalpadh anuas orm. Is iontach í a bhraistint inár dtimpeallacht arís, tá sí cúthail fós áfach agus mar sin is aoibhinn linn í ag an am seo den bhliain. Rinne mé leath iarracht obair ghairdín a dhéanamh ach theip orm, ní raibh mo chroí san obair - ba chuma liom duilleoga briosca agus fuílleach phlanda an tsamhraidh seo chaite anseo is ansiúd, glanfaidh mé amach iad lá éigin!  Scaoil mé amach an fraoch amháin a bhí faoi charn duilleog agus tháinig na beacha gan mhoill. (Féach thuas) Anois níl le déanamh ach an tEarrach a cheiliúradh -Súp a bhaint as an ngrian agus as saoirse na méar-chosa atá bánlag ó bheith i ngéibheann na stocaí le tamall fada. 

Timpistí agus Luach Ama

Bhí timpiste uafásach ar mo líne thraenach aréir. Tá crosbhóthar ag an bpointe sin i Valhalla, NY, idir an t-iarnród agus gnáth-bhóthar, agus bhí gluaisteáin ar an líne ag iarraidh dul trasna an iarnróid. Ní fheadar cad a tharla go beacht go fóill, ach is cosúil go raibh na geataí thíos -  taobh thiar agus os comhair an ghluaisteáin sin, agus é gafa ar an líne. Tháinig an traein ar luas seasca míle an uair.

Tá an scéal amuigh anois go raibh an tiománaí ghluaisteáin ag iarraidh dul trasna an iarnróid go tapaigh nuair a bhí na soilse gealánacha ag obair - díreach roimh ísliú na geataí, ach níor éirigh léi.

Fuair sise agus seisear sa chéad charr bás. Bíonn breis agus 600 ar an traein sin.

Is minic a chuireann daoine brú orthu féin ag an am sin den lá sa bhuaic-uaireanta, bíonn gach éinne ag iarraidh nóiméad nó dhó a ghearradh ón turas abhaile i slite difriúla - nóiméad eile sa bhaile b'fhéidir atá uathu - nóiméad níos fearr ná nóiméad nó dhó eile ar an turas chuig a gceann scríbe?

Bhínn ar an traein ag an am sin go rialta agus bhínn sa chéad charr i gcónaí - go dtí le déanaí. Ach an seimeastar seo athraíodh m'uaireanta oibre - mar sin ní raibh mé ar an traein aréir. D'imigh mé liom ón oifig níos luaithe sa lá agus bhíos i dtraein eile ar an líne céanna - sa chéad charr mar is gnách dom.

Ritheann sé liom arís ar maidin nár cheart dúinn an saol a ghearradh mar sin; idir amanna tábhachtacha agus amanna gan mhaitheas, mar shampla turais sa bhuaic-uaireanta. Níl dul astu anois is arís, saol amháin atá ann.

I ndilchuimhne ar 20 páiste idir 5 agus 6 bliana d'aois a fuair bás: 14 Nollaig, 2012

Sléacht na Soineantachta

Brionglóid:

Feicim iad faoi ghealsholas na maidine.

‘S iad dreapadóireacht anuas

Céimeanna arda óna mbus mór buí

Ar chosa beaga tanaí.

Málaí ollmhóra ar a ndromanna caola;

Bándearg cuid acu, dearg agus dúghorm cuid eile,

Maisithe le capaillíní ‘s laochra an lae.

Gan mórán iontu ach cóip leabhar,
Leabhairín léitheoireachta,
Bosca lóin agus pinn ildathacha.

Ansin iad ag rith isteach,
Nuair nach gceadaítear rith.

Gáirí agus cabaireacht le cloisint,

Aghaidheanna beaga nite.

Fiacla diúile

Miongháirí mantacha.
Gealfhiachlach
Gealgháireach.

Réidh le Síog na Fiacaile.

Réidh le Daidí na Nollag.

Réidh le gnáth lá eile.



 

Ainm Eile ar Náisiúnachas

Is mó a chloistear le déanaí faoi deireadh náisiúnachais, gur bhain an coincheap sin leis an naoú haois déag ar an gcéad dul síos, go nóisean seanfhaiseanta é, agus níos tábhachtaí fós ná go gcothaíonn sé easaontas agus achrann idir pobail. Táimid thar náisiúnachas is cosúil.
Ní bhaineann féiniúlacht le náisiúnachas níos mó ach an oiread, ach le cultúr amháin. Téann féiniúlacht agus cultúr le chéile agus ba cheart náisiúnachais a fhágáil taobh amuigh. Tá tírghrá ceart go leor áfach -  chomh fada nach bhfuil puinn náisiúnachais ann!!
Ní fheadar a dtagann náisiúnachas as neamhionannas agus leithcheala nó as a mhalairt; ach cinnte téarma atá ann a cheanglaíonn daoine le chéile in áit áirithe nó ar son áite áirithe, téarma a chothaíonn mothúcháin láidre agus doimhneacha.
Bíonn féiniúlacht agus cultúr bunaithe ar an saol a roinnt in áit áirithe nó ar ndóigh ar an saol a roinnt le daoine áirithe; meonta atá iontu a cheanglaíonn dreamanna le chéile. An é go bhfuil an focal "Náisiúnachas" in-ghlactha anois mar fhréamh ar chúrsaí agus gluaiseachtaí pholaitíochta, agus go nglactar le córas cónaidhmeachta nó feidearálachas mar chóras comhaimseartha? An leanfaidh náisiúnachas faoi thalamh mar sin - ní imíonn mothúcháin faoi thalamh fiú muna bhfuil focal ceart ann iad a chur in iúl, fíric atá le feiscint timpeall na cruinne.

Injustice for the sake of the Law

 

ciontach1, m. (gs. & npl. -aigh, gpl. ~). Offender, transgressor; guilty person. Cion an chiontaigh ar an neamhchiontach, the innocent suffers for the crimes of the wicked. Ó Dónaill, 1977

In a leabhar On Reason: Rationality in a World of Cultural Conflict and Racism luann Emmanuel Chukwudi Eze coincheap an mhaithiúnais ar son an daonlathais, go háirithe i réiteach coinbhleachta ón dara cogadh domhanda i leith, éagóir ar son an dlí. Tugann sé samplaí ó chogaidh difriúla agus na réitigh a baineadh leo le babhta idirbheartaíochta. Fadhbanna crua le réiteach i ngach cás acu, cuid acu fiú dodhéanta a réiteach. Pléann sé an córas cine dheilte san Afraic Theas mar shampla, agus coipigh cogaí ón Ghearmáin tar éis an chogaidh. Osclaíonn sé an sean cheist, an bhfuil maithiúnas ná pardún ar son caidreamh idirnáisiúnta ceart nó coir? agus cad é tionchar chóras mhaithiúnais ar an té a bhí faoi mhursantacht duine, dream nó réim?

Bhí scéal Jean McConville, a dúnmharaíodh i 1972, ar leathanach tosaigh an New York Times inné. Where‘Say Nothing’ Is Gospel, I.R.A. Victim’s Daughter Is Talkin. Fágadh a dúnmharú deichniúr idir 6 agus 16 ina ndílleachtaí agus ina mbalbháin de dheasca faitíos agus bitheagla. Deir iníon an íobartaigh, Helen, 56 anois, gur lean an polasaí maidir le bulaíocht agus ciapadh ar aghaidh orthu sa bhaile i mBéal Feirste, fad is a bhí a fhios ag cách sa cheantar beag inar mhaireadar cérbh iad na dúnmharfóirí. Anois daichead bliain dár gcionn tá sí bréan de, agus ní féidir léi a bheith  ciúin níos mó. An labhraíonn sí ar son daoine fuadaithe timpeall an domhain? 

Cén cineál duine a mharaigh an bhean seo agus cé hiad a bhí leis nó léi? Cé mhéad atá ciontach? Cúigear? Deichniúr? Níos mó? An dtuigeann siad nach rabhadar ach mar Dhúchrónaigh an droch lá sin daichead bliain ó shin? An bhfuil sé ceart nó coir go bhfuil polasaí i réim ó shin atá caoch ar an dúnmharú seo óir go mbeadh sé ródheacair, nó róchasta b’fhéidir, daoine a fháil ciontach – agus go mbeadh ciúnas ní ba fhusa go dtí go mbeadh an clár dúnta ar an té a scaoil léi?

Peann lándúch agam ach gob!

Is balbhán mé le déanaí!
Bhuel, ní féidir a rá go bhfuilim im fhíor-bhalbhán ach níor scríobh mé anseo le tamall anuas.

D'imigh an t-am isteach níos tapúla le déanaí ba chúis leis! - Amaideach, tá a fhios againn nach imíonn an t-am isteach níos tapúla!
Ní hé nach rabhas ag smaoineamh! Bíonn an iomarca smaointe ag rith tríom ó lá go lá ach cad é an bac seo a bhíonn sa dtreo?
Colaistéaról an scríbhneora - Conas é a ghlanadh amach as na féitheacha?
- Cosc ar an snámh an bhrachta. - Díomá, brón nó áthas, aoibhneas, gliondar, lúcháir nó, faraor níos measa, gnóthaí an tsaoil, agus.....leisce.
Ach saol iontach suimiúil gnóthach ríméadach!
Peann lándúch agam ach gob!

Cuaifeach Fuatha ag Éirí

Blianta ó shin bhíodh an nós agam cúpla focal a scríobh faoi na leabhair a bhíos ag léamh, ansin d'éirigh mé as an nós, ní fheadar cén fáth, anois seo liom thar n-ais ag roinnt mo thuairim faoi leabhar.  Mhol cara liom an ceann seo díreach roimh na Nollag agus tá áthas orm gur léigh mé é.

Chríochnaigh mé The Invisible Bridge (Vintage Contemporaries)  le Julie Orringer an tseachtain seo caite, leabhar a bhí i gcomhluadar liom ar feadh coicíse. Osclaíonn imeachtaí an scéil seo i Budapest i 1939, áit a bhfuil an príomh charachtar, Andras ina chónaí. Is Giúdach óg é Andras, 22 bliana d'aois ag tús an scéil, agus é ar tí an chéad chéim a ghlacadh mar fhear fásta. Ba mhaith leis a bheith ina ailtire, ach tá air bogadh go coláiste i bPáras de dheasca fríth Ghiúdachas ina thír féin. Cuireadh tús le cosc ar oideachas ar an tríú leibhéal do na Giúdaigh timpeall an ama seo, agus fad is a bhíonn Andras ag iarraidh a shaol a eagrú i bPáras feictear saolta a threibh trasna na hEorpa ag titim ina phraiseach agus cearta sibhialta bainte uatha i ngach gné dá saolta de réir a cheile. Cailleann Andras, a chlann agus a chairde smacht ar gach a bhfuil acu, go dtí go bhfuil an rud deireanach, a ndóchas féin, bainte uathu. Cheapas go raibh scil nach beag ag an údar seo carachtair réalaíocha a chruthú, bhíodar dóchasach agus iad óg, ag baint súp as an saol, ag titim i ngrá agus cinnte go mbeadh gach rud níos fearr sa todhchaí. Bhí an t-ádh dearg air cuid acu agus mí-ádh air cuid eile. Ach rud amháin a bhí acu go léir ná nár thuigeadar an fuath agus an ghráin a bhí dírithe orthu.

(Ní nach ionadh.
Sin rud nach dtuigim féin.
An tUileloscadh?)

Is é seo an chéad úrscéal foilsithe ag Julie Orringer agus anois is arís, go mór mhór sa tarna leath, cheapfá gur sobal-dhráma a bhí ann leis an méad comhtharlaithe agus an nós teacht ar tarrthálaithe ar an nóiméad práinneach, ach chomh luath agus a bheadh smaoineamh mar sin agam d'éirigh mé as de bharr imeacht éigin stairiúil fite go dlúth sa scéal. Is leabhar fada go leor é, ní fheadar cé mhéad leathanach atá ann mar léigh mé ar mo Kindle é, ach bíonn an t-am ag an léitheoir aithne mhaith a chur ar na carachtair go léir, agus as sin a gcinntí a thuiscint san atmaisféar tragóideach ina rabhadar.
Braithimid an cuaifeach fuatha ag éirí níos láidre agus sinn agus iad éagumasach roimhe. Cé go bhfuil leabhair go leor leite agam faoin dara cogadh domhanda ní cuimhin liom ceann lonnaithe san Ungáir, agus go dtí seo caithfidh mé a admháil nach raibh mórán eolais agam faoi cúrsaí pholaitíochta sa tír sin thar na blianta dorcha san 1939 - 1945 ach an oiread. Is leabhar ficsean é The Invisible Bridge ach tá sé bunaithe ar scéalta shean tuismitheoirí an údair, agus is léir gur dhein sí taighde domhain ar an ábhar mar cíorann sí gach gné den scéal san Ungáir agus sa bhFrainc ó thaobh staire agus suíomh de.
Tá scéalta brónacha bunaithe na cogaidh dhomhanda mar seo againn cheana féin ar ndóigh, ach fós féin is fiú cuairt a thabhairt ar an ábhar arís is arís eile, dar liom, ní bheadh sé rómhaith dearúd a dhéanamh ar an tréimhse sin riamh. 

Tús Nua Gach Deireadh

Bliain eile ag imeacht, seans ag gach éinne machnamh a dhéanamh ar gach ar baineadh (nó gach nár baineadh) amach le dhá mhí dhéag anuas - Cad faoi rúin na bliana seo caite? An gcuimhníonn duine ar bith fúthu nó an mbíonn siad imithe leis an ngaoth roimh deireadh mí Feabhra!!  Nósanna an gheimhridh atá iontu siúd, cuireann siad le dóchas na hathbhliana go dtí go dtagann teas na gréine thar n-ais. Bíonn rún nó dhó agamsa gach bliain - agus uaireanta ag tús gach mí  - agus beagnach gach maidin Dé Luan! (Ní rómhinic nach mbíonn liosta an lae agam chomh maith! )
An éirim gach rud a dhéanamh? Braitheann sé uaireanta ar an tábhacht choibhneasta idir eadraibh, agus má theipim - nach mbíonn lá eile ag an bPaorach i gcónaí? Fiú mar Lá an Luain a bhíonn i gceist.

Áthbhliain faoi shéan is faoi mhaise daoibh.

Ag Toraíocht

Údar

Is é a dúirt an t-údar seo
Ná scríobhfadh focal go
mBeadh Gaeilge ar a thoil aige.

Do chaith sé a óige mhoch,
Is meán a aoise mach,
Is deireadh a laethanta,
Ag tóraíocht Gaolainne.

Ansan fuair bás de gheit,
Díreach is í aige.



Séan Ó Ríordáin
Tar Éis mo Bháis (1978)

agus a shaothar go léir, Eireaball Spideoige (1952) Brosna (1964) agus Tar éis mo Bháis (1978) le chéile i mbailiúchán le réamhrá iontach ó Shéan Ó Coileáin.  Na Dánta (2011)  (Kindle ar Amazon)

Foilsithe ag Cló Iar Chonnacht, Indreabhán, Co na Gaillimhe. Éire. www.cic.ie